Klimt aan het meer: de landschappen die onze blik op natuur in de kunst veranderden

De andere kant van Klimt: van gouden portretten naar groene bossen

De meeste mensen kennen één Klimt. Bladgoud, omhelzende stellen, die ene kunstgeschiedenisposter die sinds 1985 in vrijwel elke studentenkamer heeft gehangen. Maar enkele maanden per jaar, tussen 1900 en zijn dood in 1918, legde Gustav Klimt het goud weg en schilderde hij bomen.

Hij maakte zo'n 50 landschappen, ongeveer een kwart van zijn totale oeuvre, en ze lijken bijna niet op het werk dat hem beroemd maakte. Geen allegorie. Geen symboliek. Geen geportretteerde gravinnen die je aankijken vanuit fonkelende mozaïeken. Alleen boomgaarden, berkenstammen, een vijver vol waterlelies, de hoek van een boerderij gezien door zomers hoog gebladerte.

Dit zijn de Klimt-schilderijen die je moet kennen als je de overduidelijke beu bent.

De Attersee en het Oostenrijkse landschap dat hem inspireerde

Elke zomer verruilde Klimt Wenen voor de Salzkammergut, het merengebied ten oosten van Salzburg, en in het bijzonder de Attersee. Hij ging erheen met Emilie Flöge, zijn levenslange gezellin en de ontwerpster achter een gevierde Weense modezaak. Ze roeiden. Ze zwommen. Hij droeg een lange blauwe kiel en pantoffels en verder bijna niets, wat hem bij de locals de bijnaam "Waldschrat" opleverde: de bosgeest.

Dit was geen vakantie in de moderne zin. Het was de Sommerfrische, een Oostenrijkse traditie waarbij de stedelijke burgerij maandenlang naar het platteland trok om aan de hitte en de verwachtingen van de stad te ontsnappen. Voor Klimt betekende Sommerfrische iets specifieks: geen opdrachten, geen mecenas, geen societyportretten. Alleen schilderen wat hij wilde, hoe hij wilde, de hele dag.

Die vrijheid zie je. Zijn landschapschilderijen voelen los waar zijn portretten gechoreografeerd zijn. Het is hij die voor zichzelf schildert, wat mede verklaart waarom ze zo goed zijn verouderd. Er zit geen verondersteld publiek in ingebakken.

De Attersee-schilderijen hebben in het bijzonder een kwaliteit van pure aandacht. Een boerderijmuur. Een rij zonnebloemen. Het glinsteren van water gezien vanuit een boot. Ze voelen als het visuele equivalent van een diepe ademteug.

Hoe Klimt een telescoop gebruikte om zijn landschappen te componeren

Hier is het detail waardoor Klimts landschappen ineens scherp in beeld komen zodra je het weet: hij componeerde ze door een telescoop.

Of soms door een zoeker uitgesneden uit een stuk karton, op armlengte gehouden, waarmee hij stukken landschap kadrerde alsof hij een foto nam. Hij focuste op één stukje bos of een hoek van een veld en schilderde dan alleen wat binnen dat strakke rechthoekje zichtbaar was, met alles buiten de randen weggesneden.

Dit is waarom zijn landschappen eruitzien zoals ze doen. De horizon ontbreekt vaak volledig. De lucht verschijnt nauwelijks. Je kijkt naar een wand van bomen, of het oppervlak van een vijver, of een tapijt van weidebloemen, zonder duidelijk einde van de scène. Het maakt alles vlakker. Het oog kan nergens heen, dus moet het vertragen en het oppervlak lezen.

De techniek werd beïnvloed door het picturalisme in de fotografie, destijds een modieuze stroming in Wenen, en door Japanse houtsneden, die Klimt verzamelde. Beide tradities gaven de voorkeur aan gecropte, afgeplatte composities boven het diepe perspectief waar Westerse schilders sinds de Renaissance op jaagden. Klimts landschappen zijn in dit opzicht stilletjes avant-gardistisch. Ze lijken decoratief en mooi, maar er gebeurt formeel iets radicaals onder de oppervlakte.

Het vierkante formaat en wat het met de kijker doet

Bijna al Klimts landschappen zijn vierkant. Niet een lichte rechthoek. Echt vierkant: 110 bij 110 centimeter, pakweg.

Vierkante schilderijen waren zeldzaam in de Europese kunst vóór de twintigste eeuw. Het formaat heeft geen ingebouwde richting, geen portretachtige verticaliteit of landschapachtige horizontale zwaai. Je oog weet niet waar te beginnen, dus het spiraalt naar het midden en dwaalt dan in lussen over het hele oppervlak. Het resultaat is contemplatief. Je kijkt langer naar een vierkant schilderij dan naar een rechthoekig. Het weigert zich snel op te lossen.

Dit is ook precies waarom Klimt-landschappen briljant werken in moderne interieurs. Vierkante formaten zijn nu echt in trek in hedendaagse lijsten en gallery walls. Ze staan elegant boven dressoirs, consoletafels, bedden en badkuipen, waar een hoge portretoriëntatie vreemd zou voelen en een brede landscape te uitgespreid. Een enkele print van 70 × 70 cm kan een muur verankeren zonder hem te domineren.

Als je een gallery wall samenstelt, laat één vierkante print tussen rechthoeken de hele compositie meteen bedachtzamer ogen. Het doorbreekt het raster op een zinvolle manier.

Pointillisme, mozaïeken en de textuur van Klimts natuurschilderkunst

Van dichtbij lijken Klimts landschappen helemaal geen landschappen. Ze lijken op kralenwerk.

Hij schilderde in duizenden kleine stippen, tikjes en korte streken, en bouwde oppervlakken op zoals hij de gouden mozaïekachtergronden van zijn portretten opbouwde. Een enkele boom kan bestaan uit honderden afzonderlijke toetsen groen, oker, violet en roze, naast elkaar geplaatst in plaats van in elkaar gemengd. Stap achteruit en het wordt loof. Kom dichterbij en het valt uiteen in puur patroon.

Dit werd deels beïnvloed door de Franse pointillisten, met name Seurat en Signac, wier werk Klimt in Wenen gezien zal hebben. Ook Van Gogh speelde mee: zijn dikke, expressieve toets nam Klimt op in zijn eigen vocabulaire van stippen en spikkels. Je ziet de verwantschap duidelijk in Klimts appelbomen, die dezelfde hitte en dichtheid hebben als Van Goghs boomgaarden, maar met meer decoratieve beheersing.

Die mozaïekkwaliteit geeft Klimts natuurschilderkunst zo'n ongewoon sterke aanwezigheid aan de muur. Ze beloont zowel afstand als nabijheid. Van de overkant van een kamer zie je een landschap. Op een meter afstand zie je abstract patroon. Op dertig centimeter lijkt het op borduurwerk of een textielstaal.

Dit is ook, eerlijk gezegd, waarom afdrukkwaliteit zo belangrijk is bij Klimt-landschappen. Goedkope reproducties drukken al die textuur plat tot één modderig vlak. Je wilt een print die de stippen, de lagen, de kleine verschuivingen in kleurtemperatuur vasthoudt. Museumwaardige giclée op dik mat papier bewaart de complexiteit van het oppervlak zoals glanzende prints dat simpelweg niet kunnen.

Waarom Klimt-landschappen nu zo goed werken in moderne interieurs

Een paar ontwerpstromingen komen hier samen, en juist op dat snijpunt zitten de Klimt-landschappen.

De eerste is biophilic design, het inmiddels breed omarmde idee dat interieurs beter voelen als ze naar de natuurlijke wereld verwijzen. Klimts landschappen zijn natuur zonder letterlijk te zijn. Het zijn geen foto's van bossen of generieke botanische illustraties. Het zijn bossen gefilterd door pure decoratieve intelligentie, waardoor ze het kalmerende effect van natuurbeelden brengen zonder de licht brave uitstraling die botanische prints soms hebben.

De tweede is de langzame terugtocht uit het kille minimalisme. Interieurs worden warmer, gelaagder, rijker aan textuur. Saliegroen, terracotta, oker, roest, diep teal. De paletten van Klimts landschappen sluiten daar naadloos op aan. Zijn appelbomen zijn in essentie een kleurreferentie voor een modern, warm interieur.

De derde is de honger naar kunst die persoonlijk voelt in plaats van voorspelbaar. De kus is op zoveel mokken en totebags gedrukt dat het een designcliché is geworden voor "ik hou in het algemeen van kunst". Een Klimt-landschap zegt iets anders. Het zegt dat je weet dat er een andere kant aan hem is, en dat je die kant interessanter vindt. Het is een stillere keuze en een zelfverzekerdere.

Klimts boomschilderijen zijn het toegankelijke instappunt geworden. Berkenbos, Appelboom, Beukenbos. Dit zijn de werken die het gemakkelijkst vertalen naar hedendaagse ruimtes omdat ze tegelijk als kunstgeschiedenis én moderne decoratie gelezen kunnen worden.

Onze favoriete Klimt-landschapprints en waar ze het best hangen

Hier hang je ze dus écht.

Berkenbos (1903)

Een wand van bleke, slanke berkenstammen die oprijzen uit een bosvloer van gevallen oranjekleurig blad. De compositie is bijna volledig verticale lijnen met onderaan een horizontaal tapijt van warme kleur.

Deze hoort in een minimalistische slaapkamer, idealiter boven een laag bed met linnen beddengoed in crème of lichtgrijs. Het verticale ritme van de stammen doet iets stilletjes architecturaals met de ruimte. Een ingelijste print van 70 × 70 cm in een slanke, naturel eiken lijst is hier de zet. Het bleke hout rijmt met de berkenstammen zonder ermee te concurreren.

Appelboom I (1912)

Dicht, bijna verstikkend gebladerte in tinten groen, geel en oranje, met rode appels als juwelen door het bladerdak verspreid. Geen lucht, geen grond, alleen patroon.

Hang dit in een woonkamer die meer kleur en textuur kan gebruiken. Werkt bijzonder goed boven een fluwelen bank in mosgroen of gebrand oranje. Het maximalisme van het schilderij geeft je toestemming elders gedurfder te lagen. Dit is een print die groot worden beloont. Een canvas van 100 × 100 cm omhult je op een manier die kleinere formaten niet kunnen.

Park bij Slot Kammer (1909)

Een blik door een scherm van hoge, donkere bomen naar een glimp van gele kasteelmuur en gazon. De compositie is in wezen een verticaal latwerk van stammen met kleine heldere kleurvlekken die doorbreken.

Dit is een print voor de eetkamer. De contemplatieve diepte, het kijken tussen de bomen door om de structuur erachter te zien, beloont de trage aandacht die eetkamers uitnodigen. Combineer met een stemmige muurkleur: diep bosgroen of een klei-achtige pleistertint.

Boerentuin met zonnebloemen (1907)

Een uitbarsting van zomerbloemen, met zonnebloemen die boven een tapijt van zinnia's, dahlia's en madeliefjes uitsteken. De meest vreugdevolle van zijn landschappen.

Hang dit waar het de sfeer mag optillen: een keuken, een smalle hal, een werkkamer. Werkt prachtig in ruimtes met weinig daglicht, omdat het schilderij zelf gloeit. Ingelijst in warm notenhout of zwart hout leest het als bewust kunsthistorisch in plaats van puur decoratief.

Beukenbos I (1902)

Een abstractere. Hoge beukenstammen die vervagen in een mistige herfstvloer van roze en gouden bladeren, met weinig detail en veel sfeer kleur.

Dit is de keuze voor badkamer of slaapkamer. Specifiek: een zacht verlichte ruimte waar je meer een gevoel van oplossen dan van scherpte wilt. Canvas werkt hier bijzonder goed omdat de matte finish de zachtheid van het schilderij versterkt, en canvas is ook vergevingsgezinder in ruimtes met wisselende luchtvochtigheid.

Een noot over stijlen combineren

Klimt-landschappen zijn ongewoon flexibel over stijlen heen. Ze staan graag in een bohemien interieur vol textiel en planten omdat de patroon-taal klopt. Ze passen bij Scandinavische interieurs die voorbij puur wit zijn en richting warmere aardetinten bewegen. Ze zijn een natuurlijke match voor elke art-nouveau-revival, want daar komen ze letterlijk vandaan. En ze brengen precies genoeg decoratie naar modern-maximalistische kamers zonder in rommeligheid te vervallen.

Waar ze minder werken is hard industrieel minimalisme. De textuur en kleur vragen om een omgeving die ze kan opnemen. Als je muren van beton zijn en je bank van staal, kijk dan verder.

Tot slot

Het plezier van Klimt-landschapprints is dat ze blijven onthullen. De telescoopkadrering. Het vierkante formaat. De duizenden minuscule penseelstreken. De manier waarop hij kleur gebruikte zoals hij vroeger goud gebruikte. Niets daarvan is bij een eerste blik zichtbaar, waardoor het schilderij aan je muur jarenlang interessant blijft in plaats van na een maand weg te vallen als achtergronddecoratie.

Koop degene waar je niet van kunt wegkijken. Hang hem waar je echt tijd doorbrengt. Ga dan terug en kijk goed, van dertig centimeter afstand. Dáár woont Klimt.